9 marca 2023 r. w mroźne południe uroczyście odsłonięto nowo wybudowane, przyprószone śniegiem, lapidarium na terenie Nowego Cmentarza Żydowskiego w Inowrocławiu. Po raz pierwszy od 84 lat na tym żydowskim cmentarzu zabrzmiała hebrajska modlitwa za zmarłych El male rachamim „Boże pełen miłosierdzia , który zamieszkujesz na wysokościach, wyznacz godny odpoczynek na skrzydłach Bożej Obecności, na świętych i czystych wyżynach, które lśnią jak blask sklepienia niebieskiego...”, którą odmówił Michael Schudrich Naczelny Rabin Polski .
W uroczystości udział wzięli i głos zabrali Wiesława Pawłowska Starosta Inowrocławski „Jestem niezmiernie dumna! Możemy dziś uznać, że macewy wróciły na swoje miejsce. Myślę, że monument krzyczy historią”, prymas Polski abp Wojciech Polak „Przychodzą nam na pamięć słowa Jezusa: Jeżeli wy mówić nie będziecie, kamienie wołać będą. To dotyczy także tego, co jest naszą wspólną pamięcią, co jest naszą wspólną przeszłością”, Piotr Całbecki Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego „Niech to miejsce będzie przestrogą dla wszystkich, którzy próbują budować świat na kłamstwie, na nienawiści, na dzieleniu ludzi”.
Marcin Woźniak dyrektor Muzeum im. Jana Kasprowicza odpowiedzialny za budowę lapidarium odczytał znane z inowrocławskich macew imiona. Po raz pierwszy od 84 lat na macewach spoczęły, tak jak żydowska tradycja pamięci nakazuje, kamyki. Upamiętnieniu towarzyszą tablice informacyjne w językach polskim, hebrajskim, angielskim i niemieckim głoszące: „Bo kamień z ściany wołać będzie (Ha 2.11) Żydzi w Inowrocławiu żyli od średniowiecza. Wspólnie z Polakami i Niemcami budowali miasto. Rozwijali region. II wojna światowa przyniosła kres tej współpracy. Niemieccy okupanci zniszczyli żydowskie cmentarze. Płyty nagrobne – macewy wykorzystali na płyty chodnikowe, do wybrukowania ulic i placów miasta. Próbowali wymazać żydowskie ślady. Staraniem Powiatu Inowrocławskiego oraz prowadzonej przez powiat instytucji kultury – Muzeum im. Jana Kasprowicza, w latach 2009-2022 z terenu miasta Inowrocławia zebrano i zabezpieczono setki rozbitych macew. Tworzą one lapidarium – upamiętnienie dawnej żydowskiej społeczności Inowrocławia. Lapidarium powstało na żydowskim cmentarzu, funkcjonującym od 1886 r. do II wojny światowej. Lapidarium wzniesiono dzięki współpracy Samorządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego i Powiatu Inowrocławskiego”.
Prezentowane fragmenty macew opatrzone są hebrajskimi i niemieckimi inskrypcjami. Możemy odczytać imiona „Ahron, Awraham, Cwi Hirsz, Dow Ber, Ejdel, Eliezer, Frajda, Frumet, Hinda, Jaakow, Jicchak, Jehuda, Josef, Meir, Miriam, Mosze, Perel, Rachel, Riwka, Sara, Szraga” oraz daty, często zapisywane zgodnie z hebrajskim kalendarzem zgodnie z którym Bóg stworzył świat w 3761 r. p.n.e a obecny rok 2024 to żydowski rok 5784/5785.
Na macewach możemy również dostrzec tak charakterystyczne dla żydowskich nagrobków symbole: dzban oznaczający groby rodziny Levy'ch, dłonie w geście błogosławieństwa oznaczające groby kapłanów (Cohenów), gwiazdy Dawida, złamane drzewo symbol wyrażający tragedię śmierci powszechnie przyjęty zarówno u Żydów jak i chrześcijan. Większość inskrypcji nagrobnych kończyła formuła „Niech dusza Jego/Jej związana będzie w wieniec życia”.
